BEBUKA.
Lampahan Uttamopadesa minangka tuntunan praktis kang nuntun janma nguripake piwulang sajroning gesang ing saben dinten. Lampahan punika dipun adamel boten namung supados kawruh kasunyatan dipun mangertosi, nanging langkung prayogi malih supados saben piwulang saged dados laku nyata kang tansah katindakaken kanthi setya, tulus, lan manteping manah. Kawruh tanpa laku namung dados pangawikan, dene laku tanpa kawruh asring kelangan pandom. Mula, kawruh lan lampah kedah tansah lumampah sesarengan, dados satunggal kasampurnaning urip.
Saben lampahan ngemot piwulang kang prasaja, nanging jero tegesipun. Bilih nglampahi lampah punika kanthi ajeg, janma sinau ngresiki cipta saking pikiran ingkang boten becik, ngresiki rasa saking pepenginan lan hawa nepsu kang ngiket, saha ngresiki budi supados tansah jejeg wonten ing margi kabecikan. Saking resiking batin punika, tuwuh katentreman, kawicaksanan, lan katresnan kang boten namung tumrap dhiri piyambak, nanging ugi tumrap sasama lan sakabehing titah.
Lampahan Uttamopadesa ugi ngélingaken bilih kasampurnaning gesang boten katemtokaken déning kaluhuran drajat, kasugihan, utawi kalimrahaning donya, nanging déning sepira adohing manah saged nyawiji kaliyan kasunyatan lan tansah eling dhateng Sang Sumbering Panguripan. Mula, saben lampahan prayoginipun dipun lampahi kanthi sabar, temen, lan tanpa kendhat, amargi lampah batin punika dudu lampah kang cepet rampung, nanging lampah salebeting gesang. Kanthi mekaten, piwulangan boten namung dados tetembungan, nanging dados gesang kang nyata, ngrembaka dados kabecikan, lan pungkasanipun nuntun janma wangsul kanthi sampurna dhateng Sang Sumbering Panguripan.
I. Manembah Kanthi Andhap Asor.
(Bersembah dengan kerendahan hati dan ketulusan)
• Tegesing Lampah.
Manembah kanthi andhap asor ateges sowan marang Sang Sumbering Panguripan kanthi ati resik lan tulus. Andhap asor nuwuhake rasa syukur, nyingkirake gumedhe, lan mbikak manah tumrap pepadhanging kawruh.
• Lampah Saben Dinten.
Saben dina wiwitana kanthi rasa syukur lan eling marang Sang Sumbering Panguripan. Sadurunge nindakake pakaryan, menenga sedhela kanggo ngresiki niyat lan nyuwun pitedah supaya saben tumindak nuwuhake kabecikan. Nalika ngadhepi kasil utawa kasangsaran, tetep ngugemi andhap asor, ora gumunggung nalika pinaringan kaluhuran lan ora nyalahake nalika nemoni pacoban.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang batin yaiku gumedhe, pamrih, lan kepéngin dipuji. Sipat punika ndadosaken manah boten resik, angel nampi kasunyatan, saha ngedohaken janma saking laku utama lan katentreman sejati.
• Ancasing Lampah.
Manembah andhap asor nuwuhake ati tentrem, budi luhur lan kabecikan.
"Saking manembah kang andhap asor, tuwuh pepadhanging kawruh, mekar kasampurnaning urip."
II. Nampèni Gesang Minangka Nugraha.
(Menerima Kehidupan sebagai Anugerah)
• Tegesing Lampah.
Nampèni gesang minangka nugraha ateges ngraosake gesang minangka peparing mulya. Panriman nuwuhake rasa syukur, nyingkirake sambat, lan nguwatake budi kanggo nglampahi saben dinten kanthi teges lan pangajab.
• Lampah Saben Dinten.
Wiwitana saben enjing kanthi panuwun awit taksih pinaringan gesang lan kasempatan tumindak becik. Nglampahi pakaryan kanthi temen, ngurmati wektu, ngreksa badan, lan ngurmati sapadha minangka sesami kang padha pinaringan nugraha gesang. Nalika pinanggih kabungahan, syukurana kanthi andhap asor; nalika pinanggih reribet lan kasangsaran, tampanana minangka piwulang kang nguwataké ati lan budi.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang syukur yaiku sambat, srakah, iri, lan mbandhingake urip kaliyan liyan. Sipat punika ndadosaken manah tansah kirang wareg, kesupen nikmat ingkang sampun kaparingaken, lan adoh saking katentreman batin.
• Ancasing Lampah.
Gesang minangka nugraha nuwuhake syukur, katentreman, lan kabecikan.
"Gesang kang dipun raosaken minangka nugraha, bakal ngrembaka dados berkah tumrap awake dhewe lan sapadha."
III. Ngupadi Kasunyatan Kanthi Tulus.
(Mencari Kebenaran dengan Tulus)
• Tegesing Lampah.
Ngupadi kasunyatan kanthi tulus ateges ngudi kawruh kanthi ati jujur lan tanpa pamrih. Katulusan mbikak manah nampani piwulang, mbenerake kalepatan, lan nuwuhake budi andhap asor sarta kawicaksanan.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna ngrungokake sadurunge menehi panemu, nyinau sadurunge mutusake, lan niteni sadurunge ngukum. Nalika manggih kawruh anyar, tampanana kanthi pikiran kang bening lan timbangna kanthi budi kang wicaksana. Aja kesusu rumangsa wis paling mangerti, awit saben dinten tansah ana piwulang anyar kang saged nambahi pepadhanging urip.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kawruh yaiku gumedhe, fanatisme, pamrih, lan hawa nepsu. Sipat punika nutupi manah, ngendhegake tuwuhe kawicaksanan, saha ndadosaken janma angel mangertos kasunyatan kanthi bening lan jujur.
• Ancasing Lampah.
Ngupadi kasunyatan kanthi tulus nuwuhake kawruh, kawicaksanan, lan budi luhur.
"Kasunyatan mung sumunar tumrap manah kang tulus lan gelem dipun pepadhangi."
IV. Eling Marang Jati Dhiri.
(Senantiasa Mengingat Jati Diri)
• Tegesing Lampah.
Eling marang jati dhiri ateges sadar marang asal lan ancasing gesang. Jati dhiri dumunung ing budi luhur lan kabecikan, dudu ing drajat, banda, utawi kamulyaning donya.
• Lampah Saben Dinten.
Saben dinten luangna wekdal kanggo ngraosake meneng lan niteni tumindak, tembung, saha niyat kang wus kalampahan. Takonana marang ati, "Punapa ingkang kula lampahi dinten menika sampun trep kaliyan kabecikan?" Kanthi pakulinan mawas dhiri, janma saya mangertos kaluwihan lan kakiranganipun, banjur alon-alon mbangun watak kang luwih becik.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang jati dhiri yaiku pangalembana, kasugihan, kalungguhan, lan kelalen batin. Prakawis punika ndadosaken janma kesasar saking jatining dhiri, kaiket kamulyaning donya, lan kesupen asal tuwin ancasing gesang.
• Ancasing Lampah.
Eling jati dhiri nuwuhake watak kukuh, ati tentrem, lan budi wijang.
"Sapa kang eling marang jati dhirinipun, ora bakal kesasar ing marganing gesang."
V. Nglakoni Urip Kanthi Tanggung Jawab.
(Menjalani Hidup dengan Tanggung Jawab)
• Tegesing Lampah.
Nglakoni urip kanthi tanggung jawab ateges nglampahi kuwajiban kanthi temen lan jujur. Saben tembung lan tumindak dipun tindakake kanthi eling akibatipun, gelem mbenerake kalepatan, lan sinau saka pengalaman.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna ngrampungake saben pakaryan kanthi temen, netepi janji, ngurmati wektu, lan ngreksa kapitadosaning wong liya. Yen tumindak kliru, ngakonana kanthi jujur lan enggal ngupaya ndandani. Saben wengi, mawas dhiri marang apa kang wus katindakake, supaya sesuk bisa nglampahi urip kanthi luwih becik tinimbang dina iki.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang tanggung jawab yaiku kesed, sembrana, pamrih, lan nyalahake liyan. Sipat punika ndadosaken janma nyingkiri kuwajiban, boten gelem mbenerake kalepatanipun piyambak, saha ngendhegake tuwuhing kadewasan budi.
• Ancasing Lampah.
Tanggung jawab nuwuhake kapitadosan, budi jejeg, lan watak kukuh.
"Tanggung jawab iku pratandha bilih janma sampun ngurmati nugrahaning gesang lan pantes dipun pitadosi nglampahi lampahing kabecikan."
VI. Ngreresiki Cipta.
(Memurnikan Pikiran)
• Tegesing Lampah.
Ngreresiki cipta ateges njaga pikiran tetep bening lan jujur, luwar saka prasangka lan pamrih. Cipta kang resik nuntun janma nimbang kanthi wicaksana lan milih lampah kang cedhak marang kayekten.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna miwiti saben dinten kanthi niyat kang becik lan pikiran kang tentrem. Sadurunge matur utawa tumindak, timbangna dhisik apa kang bakal dipun ucapake lan dipun tindakake. Wacanen kawruh kang becik, rembugana kanthi wong-wong kang wicaksana, lan aja nglilani pikiran kebak rasa sengit, prasangka, utawa pepénginan kang ora becik. Yen pikiran wiwit bingung, menenga sedhela supaya cipta bali bening.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang cipta resik yaiku prasangka, pamrih, iri, nesu, lan pawarta palsu. Prakawis punika ngregedi pikiran, mbingungake panimbang, saha ndadosaken janma boten saged ningali kasunyatan kanthi bening lan wicaksana.
• Ancasing Lampah.
Resiking cipta nuwuhake pikiran cetha, kawicaksanan, lan katentreman batin.
"Cipta kang bening iku pangiloning kasunyatan, dene cipta kang resik iku wiwitaning pepadhanging urip."
VII. Ngreresiki Rasa.
(Memurnikan Rasa)
• Tegesing Lampah.
Ngreresiki rasa ateges njaga manah tetep tulus lan kebak welas asih. Rasa kang resik nyingkirake sengit lan drengki, sarta nuwuhake katresnan, pangerten, lan pakurmatan marang sapadha.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna ngendhaleni rasa nesu sadurunge dados tembung utawa tumindak. Sinaua ngrungokake kanthi manah kang mbukak, ngapura kalepataning liyan, lan ngaturaken pitulungan tanpa ngarep-arep piwales. Nalika rasa ala wiwit tuwuh, enggal waspadakna lan gantinen kanthi rasa syukur, pangerten, lan pangajab kang becik tumrap sapadha.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang resik ing rasa yaiku drengki, sengit, dendam, gumunggung, lan pamrih. Sipat punika ngregedi manah, ngrembuyung katentreman batin, saha ngalang-alangi tuwuhe katresnan, welas asih, lan rasa tulus.
• Ancasing Lampah.
Resiking rasa nuwuhake ayem, welas asih, rukun, lan kabecikan.
"Rasa kang resik dadi papan tuwuhing welas asih lan pepadhanging katresnan."
VIII. Ngreresiki Budi.
(Memurnikan Budi)
• Tegesing Lampah.
Ngreresiki budi ateges mbangun watak kang ngugemi kayekten lan kabecikan. Budi kang resik kawujud lumantar tumindak jujur, adil, lan tanggung jawab, tanpa ngupadi pangalembana manungsa.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna matur kanthi sopan, tumindak kanthi jujur, lan ngurmati saben tiyang tanpa mbedak-bedakake drajat, bandha, utawi kalungguhan. Nalika ngadhepi prakara kang angel, pilihna lampah kang paling becik tinimbang kang paling gampang. Saben dinten, prayogakna mawas dhiri supaya tembung, tumindak, lan niyat tansah selaras karo budi pekerti kang luhur.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang budi resik yaiku gumedhe, pamrih, srakah, lan lunturing budi. Sipat punika ndadosaken putusan boten adhedhasar kawicaksanan, ngedohaken janma saking kabecikan, lan ngalang-alangi tuwuhe budi utama.
• Ancasing Lampah.
Resiking budi nuwuhake jejeg, kapitadosan, lan kamulyaning gesang.
"Budi kang resik iku kembanging kawruh lan wohing kasunyatan kang kauripake."
IX. Ngendhaleni Pangajabing hawa.
(Mengendalikan Keinginan Hawa Nafsu)
• Tegesing Lampah.
Ngendhaleni pangajabing hawa ateges nguwasani pepénginan lan emosi kanthi budi lan kawicaksanan. Pangajabing hawa boten dipun ilangi, nanging dipun arahake supados tansah selaras kaliyan kabecikan lan kayekten.
• Lampah Saben Dinten.
Nalika nesu, aja enggal matur utawa tumindak sadurunge ati tentrem. Nalika kepéngin nduweni samubarang, timbangna dhisik apa pancen perlu lan migunani. Sinaua gesang prasaja, ngendhaleni pangajab kang ngluwihi kabutuhan, lan mbudidaya supaya saben putusan lair saka pikiran kang bening, dudu saka dorongan hawa nepsu kang sedhela.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang pangajabing hawa yaiku srakah, nesu, drengki, kumingsun, lan pepénginan. Sipat punika ndadosaken manah kaiket hawa nepsu, kelangan pangendhalèn dhiri, saha ngedohaken janma saking katentreman lan kabecikan.
• Ancasing Lampah.
Ngendhaleni pangajabing hawa nuwuhake manah ayem, kawicaksanan, lan katentreman.
"Sapa kang nguwasani pangajabing hawanipun, wus miwiti nguwasani lampahing gesangipun."
X. Ngugemi Kayekten.
(Berpegang Teguh pada Kebenaran)
• Tegesing Lampah.
Ngugemi kayekten ateges jejeg ing kasunyatan lan setya marang kabecikan. Kayekten boten dipun owahi déning pamrih, nanging dados dhasaring budi luhur lan kawicaksananing gesang.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna matur kanthi jujur, netepi janji, lan aja ngapusi sanajan tumrap prakara-prakara alit. Nalika ngadhepi pilihan kang angel, timbangna adhedhasar kayekten lan kawicaksanan, dudu mung adhedhasar kauntungan pribadi. Menawi damel kalepatan, ngakona kanthi andhap asor lan enggal ndandani tanpa golek alesan kanggo mbenerake dhiri.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kayekten yaiku rasa wedi, pamrih, pangalembana, lan mbenerake kalepatan. Sipat punika nutupi ati saking kayekten, ndadosaken janma boten kendel ngakeni kasunyatan lan angel mbenerake dhirinipun.
• Ancasing Lampah.
Ngugemi kayekten nuwuhake jejeg, kapitadosan, lan kekiyatan batin.
"Kayekten kang dipun ugemi bakal dados pepadhang kang nuntun saben lampah tumuju kasampurnaning urip."
XI. Ngolah Kawicaksanan.
(Mengembangkan Kebijaksanaan)
• Tegesing Lampah.
Ngolah kawicaksanan ateges ngasah pikiran, manah, lan budi supados jernih lan adil. Kawicaksanan nuwuhake andhap asor, nuntun putusan kang becik, lan ngrembakakake kadewasaning jiwa.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna mikir sadurunge tumindak, ngrungokake sadurunge matur, lan nimbang sadurunge mutusake. Sinaua saking piwulang, pengalaman, kalepatan, lan pitutur para wicaksana. Nalika ngadhepi reribet, aja kesusu golek dalan kang paling gampang, nanging golèkna lampah kang paling leres lan migunani tumrap kabecikan bebrayan.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kawicaksanan yaiku gumedhe, kesusu, emosi, lan pamrih. Sipat punika ndadosaken panimbang boten bening, putusan asring klentu, saha ngalang-alangi tuwuhe kawicaksanan ing saben lampah gesang.
• Ancasing Lampah.
Ngolah kawicaksanan nuwuhake pamawas jembar, budi mateng, lan katentreman.
"Kawruh kang tansah dipunolah bakal mekar dados kawicaksanan, lan kawicaksanan bakal nuntun lampah tumuju kasampurnan."
XII. Sinau Tanpa Kendhat.
(Belajar Tanpa Henti)
• Tegesing Lampah.
Sinau tanpa kendhat ateges ngudi kawruh sajeging gesang. Sinau lumantar piwulang lan pengalaman, mbikak manah tumrap kawruh anyar, sarta ngrembakakake budi lan kawicaksanan tanpa rasa gumedhe.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna nyisihake wekdal saben dinten kanggo maca, mirengake piwulang, utawi niteni kedadosan kang saged dados panggulawenthahing budi. Aja isin takon menawi durung mangertos, lan aja wegah nampani pitutur kang becik sanadyan asalipun saking sinten kemawon. Saben pengalaman, becik utawi ala, prayogakna minangka piwulang kanggo ndandani lampah ing tembe.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang sinau yaiku rumangsa sampun mangertos, kesed, gumunggung, lan nutup pamanggih. Sipat punika ngalang-alangi tuwuhe kawruh, nyepetake pangrembakan budi, saha ndadosaken janma boten purun nampi piwulang enggal.
• Ancasing Lampah.
Sinau tanpa kendhat nuwuhake pamawas jembar, budi mateng, lan kawicaksanan.
"Sajeging gesang, sajeging sinau; sajeging sinau, saya cetha pepadhanging kasunyatan."
XIII. Ngrungokake Sadurunge Matur.
(Mendengarkan Sebelum Berbicara)
• Tegesing Lampah.
Ngrungokake sadurunge matur ateges maringi papan marang sapadha kanthi manah mbukak. Kanthi ngrungokake kang temen, janma langkung mangertos kasunyatan lan ngaturake tembung kang wicaksana lan migunani.
• Lampah Saben Dinten.
Nalika rembugan kaliyan sapadha, rungokna kanthi manah kang mbukak lan aja kesusu nyelani. Takonana menawi wonten ingkang dereng cetha, lan wangsulana kanthi tembung kang alus, jujur, lan migunani. Nalika wonten pasulayan, ngupayaa mangertos luwih rumiyin sadurunge mbela dhiri utawa nyalahake liyan. Kanthi mangkono, rembugan saged nuwuhake pangerten, dudu pasulayan.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang ngrungokake yaiku gumedhe, kesusu, ngadili, lan prasangka. Sipat punika nutupi manah kanggé nampi pamanggih liyan, ndadosaken pangertosan boten jangkep, saha ngalang-alangi tuwuhe kawicaksanan.
• Ancasing Lampah.
Ngrungokake kanthi temen nuwuhake kawicaksanan, pangerten, lan kerukunan.
"Kuping kang gelem ngrungokake bakal nuntun ilat ngucapake kawicaksanan."
XIV. Tumindak Kanthi Jujur.
(Bertindak dengan Jujur)
• Tegesing Lampah.
Tumindak kanthi jujur ateges nyawijèkaké niyat, tembung, lan pakaryan ing kayekten. Kajujuran nuwuhake kapitadosan, mbutuhake kaprawiran, lan dados pratandha kasetyan marang kabecikan.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna ngucap lan tumindak manut apa kang nyata. Netepana janji kang wus kaaturake, lan aja njupuk hak kang dudu duwekmu. Menawi damel kalepatan, ngakonana kanthi tulus lan enggal mbenerake tanpa golek alesan. Ing pakaryan, sesrawungan, lan urusan saben dinten, pilihna lampah kang jujur sanajan mbutuhake pangorbanan luwih akeh.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kajujuran yaiku wedi, pamrih, goroh, lan kelangan kapitadosan. Sipat punika ndadosaken janma boten kendel ngandharake kayekten, ngrusak kapitadosan, saha ngedohaken dhiri saking pakarti utama.
• Ancasing Lampah.
Kajujuran nuwuhake kapitadosan, jejeg budi, lan kamardikan batin.
"Kajujuran iku dudu mung pakulinan, nanging napasing budi kang ngugemi kayekten."
XV. Netepi Janji.
(Menepati Janji)
• Tegesing Lampah.
Netepi janji ateges ngugemi tembung kanthi setya lan tanggung jawab. Kapitadosan tuwuh dudu saka janji kang kaucap, nanging saka kasetyan anggenipun nepaki apa kang sampun dipunjanjèkaké.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna mikir sadurunge janji. Ucapna namung apa kang pancen saged katindakake. Menawi sampun janji, usaha kanthi temen supados saged nepaki sanajan mbutuhake pangurbanan. Menawi wonten alangan kang boten saged dipun kendhaleni, terangna kanthi jujur lan nyuwuna pangapunten tanpa golek alesan kang dipun-gawé-gawé.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang netepi janji yaiku sembrana, lali tanggung jawab, pamrih, lan janji palsu. Sipat punika ndadosaken kapitadosan luntur, ngrusak sesambetan, saha ngedohaken janma saking pakarti kang saged dipun pitadosi.
• Ancasing Lampah.
Netepi janji nuwuhake kapitadosan, ajining dhiri, lan pakurmatan.
"Janji kang ditepati iku pratandha bilih tembung lan budi sampun nyawiji."
XVI. Laku Sabar.
(Menjalankan Kesabaran)
• Tegesing Lampah.
Laku sabar ateges ngendhaleni manah lan tumindak nalika ngadhepi pacoban. Kasabaran njaga katentreman batin, maringi papan tumrap kawicaksanan, lan nuntun putusan kang becik tanpa kesusu.
• Lampah Saben Dinten.
Nalika pinanggih reribet, aja kesusu nesu utawa mutusake prakara. Menenga sedhela, atur ambegan, lan timbangna kanthi pikiran kang bening. Ing pakaryan, sesrawungan, lan ngadhepi kekiranganing sapadha, latihana ati supaya boten gampang nesu utawa putus pangajab. Elinga bilih sedaya ingkang becik mbutuhake wekdal lan katlatenan.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang sabar yaiku kesusu, emosi, pangajabing hawa, lan cidra manah. Sipat punika ndadosaken manah boten tentrem, putusan dados klentu, saha ngalang-alangi tuwuhe katabahan lan kawicaksanan.
• Ancasing Lampah.
Laku sabar nuwuhake ati anteng, budi dewasa, lan keteguhan.
"Sabar iku dudu mung ngantosi, nanging ngreksa pepadhanging manah nganti tekan mangsaning kasunyatan."
XVII. Laku Nrima.
(Laku Keikhlasan Menerima)
• Tegesing Lampah.
Laku nrima ateges nampani kasunyatan kanthi manah tentrem lan legawa. Nrima dudu nyerah, nanging wiwitan tumindak kang luwih becik, nuwuhake kadewasaning budi lan katentreman batin.
• Lampah Saben Dinten.
Nalika ngadhepi kabingahan, tampanana kanthi andhap asor lan rasa syukur. Nalika pinanggih kasangsaran, aja sambat tanpa guna, nanging takonana marang manah: "Piwulang punapa ingkang saged kula pendhet saking kedadosan punika?" Sawise nampa kasunyatan kanthi legawa, tumindaka kanthi temen kanggo ndandani apa kang isih saged dipunowahi, lan pasrahna apa kang pancen ngluwihi kuwasa manungsa.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang nrima yaiku ora wareg, sambat, nesu, lan meksa kahanan. Sipat punika ndadosaken manah tansah kebak reribed, angel ngraosaken syukur, saha ngedohaken janma saking katentreman batin.
• Ancasing Lampah.
Laku nrima nuwuhake manah ayem, budi mateng, lan katentreman batin.
"Nrima kang sejati dudu nyerah marang kahanan, nanging nampani kasunyatan kanthi manah kang siap ngluhurake urip."
XVIII. Laku Raos Panuwun.
(Laku Rasa Syukur)
• Tegesing Lampah.
Laku raos panuwun ateges ngraosake gesang minangka peparing sih lan berkah. Raos panuwun kawujud lumantar panuwun, ngurmati gesang, lan mbagekake kabecikan, saéngga manah tansah tentrem lan wareg.
• Lampah Saben Dinten.
Wiwitana lan pungkasané saben dinten kanthi ngaturake panuwun tumrap sedaya peparing kang sampun katampi. Aja namung nyawang apa kang durung kagungan, nanging elinga marang berkah kang sampun kaparingake. Wujudna raos panuwun lumantar pakaryan kang temen, ngreksa alam, ngurmati sapadha, lan gelem nuduhake kabecikan tanpa ngarep-arep piwales.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang raos panuwun yaiku ora wareg, srakah, drengki, lan gumunggung. Sipat punika nutupi manah saking raos syukur, ndadosaken janma tansah rumangsa kirang, saha ngedohaken saking katentreman lan kabegjan sejati.
• Ancasing Lampah.
Laku raos panuwun nuwuhake manah lega, katentreman, lan kabecikan.
"Manah kang tansah duwe raos panuwun bakal tansah kebak berkah, awit panuwun mbikak lawanging sih tanpa pedhot."
XIX. Laku Andhap Asor.
(Laku Rendah Hati)
• Tegesing Lampah.
Laku andhap asor ateges ngurmati sapadha tanpa gumunggung. Andhap asor mbikak manah kanggo sinau lan nampi pitutur, awit kamulyan sejati dumunung ing resiking budi, dudu pangalembana manungsa.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna matur kanthi lembah manah, ngrungokake pamanggihing liyan kanthi pakurmatan, lan aja gampang ngremehake sapadha. Nalika pikantuk kasil, ngaturana panuwun lan aja gumunggung. Nalika dipun paringi pitutur utawi dipun benerake, tampanana kanthi ati kang legawa lan gunakna minangka sarana ngasah budi. Ing saben sesrawungan, utamakna ngajeni tinimbang kepéngin diajeni.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang andhap asor yaiku gumedhe, kumingsun, pangalembana, lan rumangsa unggul. Sipat punika nutupi manah saking lembah manah, ndadosaken janma angel nampi piwulang, saha ngedohaken saking kawicaksanan lan kabecikan.
• Ancasing Lampah.
Laku andhap asor nuwuhake kawicaksanan, katresnan, lan kamulyan sejati.
"Andhaping manah iku dudu ngasorake dhiri, nanging ngluhurake budi tumuju kasampurnaning urip."
XX. Laku Welas Asih Marang Sapadha.
(Laku Kasih Sayang kepada Sesama)
• Tegesing Lampah.
Laku welas asih marang sapadha ateges nresnani lan ngajeni saben janma kanthi tulus. Welas asih kawujud lumantar pitulungan, panglipur, lan pangapunten, saéngga nuwuhake katentreman lan ngluhurake budi.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna matur kanthi alus, ngrungokake kang nandhang kasusahan, lan gelem nulungi miturut kabisan tanpa ngarep-arep piwales. Aja ngremehake wong kang ringkih, nanging ulurna tangan kanggo ngiyatake. Ing saben pakaryan, takonana marang manah, "Punapa tumindak kula menika ndadosaken kabecikan tumrap sapadha?" Menawi jawabanipun nggih, lampahna kanthi tulus.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang welas asih yaiku pamrih, drengki, sengit, keakuan, lan ngadili. Sipat punika ngatosake manah, ngendhegake tuwuhe katresnan lan pangapunten, saha ngedohaken janma saking sesrawungan kang rukun lan tentrem.
• Ancasing Lampah.
Laku welas asih nuwuhake budi luhur, karukunan, lan paseduluran.
"Welas asih iku basaning manah kang dipun mangertosi déning saben jiwa, lan dadi dalaning katentreman tumrap jagad."
XXI. Laku Ngapura.
(Laku Memaafkan)
• Tegesing Lampah.
Laku ngapura ateges ngeculake sengit lan dendam kanthi tulus. Pangapunten mbebasake manah saka bebenduning rasa, nuwuhake katentreman, lan mbikak dalan tumrap kabecikan lan karukunan.
• Lampah Saben Dinten.
Nalika dipun larani déning tembung utawa tumindak, aja kesusu males kanthi nesu. Menenga rumiyin, timbangna kanthi budi, lan upayaa mangertos kahanan sadurunge mutusake. Menawi wonten tiyang nyuwun pangapunten kanthi temen, tampanana kanthi ati kang legawa. Menawi durung saged ngapura kanthi sampurna, wiwitana kanthi niyat ngeculake rasa sengit sethithik mbaka sethithik, awit pangapunten punika ugi minangka lampah ngresiki manah.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang ngapura yaiku gumedhe, dendam, duka, lan ngreksa tatu. Sipat punika ngiket manah ing rasa lara, ngalang-alangi tuwuhe katentreman, saha ngedohaken janma saking welas asih lan paseduluran.
• Ancasing Lampah.
Laku ngapura nuwuhake ati lega, kamardikan batin, lan katresnan.
"Ngapura iku dudu ngenthengake kalepataning liyan, nanging ngenthengake bebenduning manahing dhiri."
XXII. Laku Tulung-Tinulung.
(Laku Saling Menolong)
• Tegesing Lampah.
Laku tulung-tinulung ateges gelem nulungi sapadha kanthi tulus lan tanpa pamrih. Pitulungan nuwuhake karahayon, ngiyatake paseduluran, lan ndadosake kabecikan tansah ngrembaka ing bebrayan.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna peka marang kabutuhan sapadha. Menawi wonten ingkang kesrakat, tulungana miturut kabisan tanpa ngentosi panyuwunan. Aja milih-milih ingkang dipuntulungi adhedhasar drajat, bandha, utawi kapentingan pribadi. Ing saben dinten, upayaa wonten satunggal kabecikan nyata ingkang saged dipun tindakaken tumrap liyan, sanajan namung awujud tembung panglipur utawi pitulungan alit.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang tulung-tinulung yaiku pamrih, srakah, acuh, lan gumedhe. Sipat punika ndadosaken janma boten remen nulungi sapadha, nglunturake paseduluran, saha ngalang-alangi tuwuhe kerukunan lan kabecikan bebrayan.
• Ancasing Lampah.
Laku tulung-tinulung nuwuhake kabecikan, kerukunan, lan paseduluran.
"Kabecikan kang dipun paringake marang sapadha bakal wangsul dados berkah tumrap lampahing gesang."
XXIII. Laku Tentrem lan Rukun.
(Laku Damai dan Rukun)
• Tegesing Lampah.
Laku tentrem lan rukun ateges njaga katentreman manah lan karukunan sesrawungan. Karukunan tuwuh lumantar pakurmatan, pangerten, lan budi pekerti, sanadyan wonten manéka warna pamanggih.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna ngucap tembung kang nentremake, ngrampungake pasulayan kanthi rembugan, lan ngurmati pamanggih sanadyan boten tansah sarujuk. Aja nyebar gosip, fitnah, utawi tembung kang nuwuhake pecahing paseduluran. Ing kulawarga, papan pakaryan, lan bebrayan, dadosana tiyang kang remen ngraketake, dudu misahake.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang tentrem lan rukun yaiku nesu, gumedhe, drengki, fanatisme, lan adu domba. Sipat punika nuwuhaken pasulayan, ngrusak paseduluran, saha ngalang-alangi tuwuhe kerukunan, katentreman, lan kabecikan bebrayan.
• Ancasing Lampah.
Laku tentrem lan rukun nuwuhake paseduluran, bebrayan tentrem, lan kabingahan.
"Katentremaning manah nuwuhake karukunaning bebrayan, lan karukunan dadi dalaning karahayon tumrap sedaya."
XXIV. Ngreksa Alam lan Urip.
(Menjaga Alam dan Kehidupan)
• Tegesing Lampah.
Ngreksa alam lan urip ateges ngurmati sedaya titah lan migunakaké alam kanthi wicaksana. Kanthi ngreksa alam, janma ngreksa sumbering panguripan lan njaga karahayon tumrap panerus sabanjuré.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna migunakaké banyu, lemah, lan sumber daya kanthi hemat lan tanggung jawab. Aja mbuwang rereged sakarepe, tanemana wit menawi saged, lan reksanen karesikaning lingkungan. Uga ngajenana sedaya makhluk urip kanthi boten nglarani tanpa sabab lan migunakaké samubarang miturut kabutuhan, boten miturut srakah. Saben lampah alit kang ngreksa alam punika dados bagéyan saking ngreksa gesang.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang ngreksa alam yaiku srakah, ora peduli, lan nyiksa alam. Sipat punika ngrusak kasalarasaning alam, nyebabaken sangsaraning titah, saha ngedohaken janma saking tanggung jawab ngreksa titipaning Panguripan.
• Ancasing Lampah.
Laku ngreksa alam nuwuhake harmoni, tanggung jawab, lan kelestarian urip.
"Sapa kang ngreksa alam kanthi katresnan, satemené lagi ngreksa urip lan masa ngareping manungsa."
XXV. Ngluhurake Kabecikan.
(Menjunjung Tinggi Kebaikan)
• Tegesing Lampah.
Ngluhurake kabecikan ateges njunjung lan ngrembakakake tumindak becik kanthi tulus. Kabecikan dipun lampahi tanpa pamrih, dados sipating budi luhur kang nuwuhake karahayon lan katentreman.
• Lampah Saben Dinten.
Biasakna nindakake kabecikan wiwit saking prakara-prakara alit: matur kanthi alus, netepi janji, nulungi sapadha, ngreksa lingkungan, lan ngapura kalepataning liyan. Aja kesel nindakake kabecikan sanajan asring boten dipun weruhi. Wujudna kabecikan dados pakulinan, boten namung tumindak ing wekdal-wekdal tartamtu.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kabecikan yaiku pamrih, pangalembana, kesel, lan males piala. Sipat punika ngalang-alangi tuwuhe pakarti utama, ndadosaken kabecikan boten tulus, saha ngedohaken janma saking katresnan lan kawicaksanan.
• Ancasing Lampah.
Ngulihake kabecikan nuwuhake pepadhang, pangajab, lan berkah tumrap sapadha.
"Kabecikan kang tansah dipun uri-uri bakal mekar dados pepadhang kang madhangi uriping jagad."
XXVI. Aja Kagodha Kamulyan Donya.
(Jangan Tergoda oleh Kemuliaan Dunia)
• Tegesing Lampah.
Aja kagodha kamulyan donya ateges boten kaiket bandha lan kalungguhan. Kamulyan sejati dumunung ing resiking budi, katulusaning ati, lan kabecikan kang tansah dipun lampahi.
• Lampah Saben Dinten.
Migunakna bandha, kawruh, lan kalungguhan minangka sarana ngluhurake kabecikan, dudu kanggé ngluhurake dhiri. Nalika pikantuk pakurmatan, tampanana kanthi andhap asor lan rasa syukur. Nalika boten pikantuk pangalembana, tetep nglampaha kabecikan kanthi tulus. Aja ngukur ajining urip saking kathahing kagungan, nanging saking migunaning lampah tumrap sapadha.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang boten kagodha donya yaiku srakah, gumunggung, misuwur, lan drengki. Sipat punika ndadosaken manah kaiket kamulyaning donya, kesupen ancasing gesang, saha ngedohaken janma saking kasunyatan lan katentreman batin.
• Ancasing Lampah.
Botên kagodha donya nuwuhake prasaja, kamardikan batin, lan kasetyan kasunyatan.
"Kamulyan donya mung mampir sawetawis, nanging kamulyaning budi bakal langgeng ngancani lampahing jiwa."
XXVII. Eling Marang Peparinging Pati.
(Menyadari akan Ketetapan Kematian)
• Tegesing Lampah.
Eling marang peparinging pati ateges sadar bilih gesang punika winates lan saben napas minangka peparing. Pangéling punika nuntun janma ngurmati wekdal, nindakake kabecikan, lan nglampahi urip kanthi wicaksana.
• Lampah Saben Dinten.
Lampahana saben dinten kados dene punika peparing ingkang kedah dipunuri-uri kanthi kabecikan. Rampungna pakaryan kanthi temen, njagaa sesambetan kaliyan sapadha, lan aja ngendhegake panuwun, pangapunten, utawi kabecikan kang saged dipuntindakake dinten punika. Saben wengi, mawas dhiria lan takonana marang manah, "Menawi dinten menika dados dinten pungkasan, punapa sampun kula uripi kanthi utama?"
• Pepalanging Lampah.
Pepalang eling pati yaiku lalai, kadonyan, nundha, lan wedi pati. Sipat punika ndadosaken janma kesupen winatesing gesang, nglirwakake laku utama, saha boten siyaga ngadhepi wangsuling urip.
• Ancasing Lampah.
Eling pati nuwuhake pangajèn gesang, budi mateng, lan lampah bermakna.
"Sapa kang eling marang winatesing gesang, bakal nguri-uri saben napas kanthi kabecikan kang langgeng."
XXVIII. Nyawijèkaké Sih, Kawruh, lan Tumindak.
(Menyatukan Kasih, Pengetahuan, dan Tindakan)
• Tegesing Lampah.
Nyawijèkaké sih, kawruh, lan tumindak ateges ngleksanani pangerten kanthi katresnan lan kabecikan. Saben lampah dipun landhesi sih, dipun arahake kawruh, lan dipun wujudake tumrap kabecikan sapadha.
• Lampah Saben Dinten.
Sadurunge tumindak, takonana marang manah: "Punapa punika katuntun déning sih? Punapa punika trep kaliyan kawruh lan kayekten? Punapa punika nuwuhake kabecikan?" Menawi katiga punika sampun nyawiji, lampahna kanthi mantep. Biasakna bilih saben kawruh ingkang dipun tampi tansah dipun wujudake sajroning tumindak, lan saben tumindak tansah kebak katresnan lan tanggung jawab.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang kasawijèn yaiku misahake sih, kawruh, tumindak, pamrih, lan gumedhe. Sipat punika ndadosaken batin boten utuh, lampah boten selaras, saha ngedohaken janma saking kasampurnaning gesang.
• Ancasing Lampah.
Kasawijèn sih, kawruh, lan tumindak nuwuhake pribadi utuh lan pepadhang.
"Nalika sih dados oyoding manah, kawruh dados pepadhang, lan tumindak dados woh, satemah sampurna lampahing gesang."
XXIX. Wangsul Marang Sang Sumbering Panguripan.
(Kembali kepada Sang Sumber Kehidupan)
• Tegesing Lampah.
Wangsul marang Sang Sumbering Panguripan ateges nglampahi gesang kanthi eling marang ancasing lampah. Kanthi nyawijèkaké cipta, rasa, lan budi ing sih lan kasunyatan, gesang dados pisungsung kang suci.
• Lampah Saben Dinten.
Lampahana saben dinten kanthi eling bilih saben napas punika peparing lan saben tumindak punika pisungsung. Ngreksaa cipta, rasa, lan budi supaya tansah resik, ngrembakakna welas asih marang sapadha, lan aja kendhat ngudi kasunyatan. Ing saben wiwitan lan pungkasaning dinten, menenga sedhela, ngaturana panuwun, lan pasrahna sedaya lampah marang Sang Sumbering Panguripan kanthi manah kang tentrem.
• Pepalanging Lampah.
Pepalang wangsul yaiku kelalen asal, kaiket donya, keakuan, lan ilang eling. Sipat punika ndadosaken janma kesasar saking ancasing gesang, saha ngedohaken manah saking Sang Sumbering Panguripan.
• Ancasing Lampah.
Wangsul marang Sang Sumber nuwuhake katentreman, kasampurnaning lampah, lan sih sejati.
"Saking Sang Sumber miyosing gesang, lumantar sih kasampurnaning lampah, lan dhateng Sang Sumber pungkasaning wangsul."
PANUTUP.
Lampahan Uttamopadesa dudu mung rerangkèn piwulang kang prayoga diwaca lan dimangerteni, nanging minangka tuntunan kanggo nguripake kawruh sajroning lampahing gesang.
Saben lampah kang wis kapratelakake wiwit manembah kanthi andhap asor, nampani gesang minangka peparing, ngupadi kasunyatan, eling marang jati dhiri, nglakoni urip kanthi tanggung jawab, ngresiki cipta, rasa, lan budi, nganti nyawijèkaké sih, kawruh, lan tumindak, kabeh tumuju marang siji ancas, yaiku ngluhurake urip lumantar resiking dhiri lan beciking pakarti.
Kawruh kang mung kasimpen ing pikiran durung cukup kanggo ngowahi urip. Kawruh wiwit nduweni teges nalika bisa katon ing tembung, tumindak, lan cara janma ngadhepi saben kedadosan.
Mula, saben lampah prayoga ora mung diwaca sapisan banjur ditinggal, nanging dipun titi, dipun rasa, lan dipun tindakake kanthi ajeg. Saka laku kang bola-bali, kabecikan saya dadi pakulinan. Saka pakulinan kang becik, tuwuh watak kang jejeg. Saka watak kang jejeg, kawruh saya urip lan saya cetha wujude sajroning gesang.
Lampahan punika uga ngélingaké manawa pepalang kang paling abot asring dudu kang dumunung ing njaba dhiri, nanging kang tuwuh saka njero, kayata gumedhe, pamrih, srakah, drengki, sengit, nesu, wedi, lan pepénginan kang ora kendhat.
Pepalang mau ora perlu dilawan kanthi kasar, nanging kudu dititeni kanthi eling lan diresiki kanthi laku.
Cipta kang bening bisa ndeleng kanthi luwih cetha, rasa kang resik bisa ngrasakake kanthi luwih jembar, dene budi kang jejeg bisa milih tumindak kang trep.
Mula, Lampahan Uttamopadesa dudu lampah kanggo nggoleki kaluhuran ing ngarepe sapadha. Dudu uga kanggo nglumpukake pangalembana utawa ndadekake dhiri katon luwih utama tinimbang liyan.
Lampah iki minangka panggulawenthah supaya janma saya bisa ngalahake pepalang ing sajroning dhiri, saya bisa ngurmati urip, saya bisa nresnani sapadha, lan saya bisa ngugemi kayekten sanadyan ora ana kang nyawang.
Saben dina menehi papan kanggo nglakoni lampah anyar. Nalika tangi, ana kalodhangan kanggo eling. Nalika matur, ana kalodhangan kanggo njaga tembung. Nalika tumindak, ana kalodhangan kanggo milih kabecikan. Nalika nemoni reribet, ana kalodhangan kanggo sinau sabar. Nalika nampa kabungahan, ana kalodhangan kanggo tetep andhap asor. Nalika nemoni kalepatan, ana kalodhangan kanggo ngakoni lan ndandani.
Mangkono sabanjure nganti saben ambegan dadi bagéyan saka lampah ngresiki urip.
Ing pungkasaning lampah, kang utama dudu sepira akehe piwulang kang wis bisa diucapake, nanging sepira akehe piwulang kang wis dadi urip.
Dudu sepira kerepe janma ngrembug kabecikan, nanging sepira akeh kabecikan kang wis tuwuh ing cipta, rasa, budi, tembung, lan tumindak. Awit kasunyatan ora mung perlu dimangerteni, nanging uga kudu kauripake.
Yen lampah wis ditindakake kanthi temen, alon-alon janma bakal saya ngerti manawa kawruh, sih, lan kabecikan ora bisa dipisahake.
Kawruh madhangi cipta, sih ngresiki rasa, dene budi nuntun tumindak. Nalika telu mau saya nyawiji, urip dadi luwih wutuh, manah dadi luwih tentrem, lan lampah dadi luwih cedhak marang kayekten.
Mula, aja nganti Lampahan Uttamopadesa mung dadi tulisan kang becik diwaca. Dadiya piwulang kang urip ing saben dinten. Dadiya pepadhang nalika cipta peteng, dadiya panglipur nalika rasa kebak reribet, lan dadiya pandom nalika kudu nemtokake lampah. Lakonana kanthi sabar, tulus, lan tanpa kendhat.
Sebab pungkasane, lampah kang sejati ora mung nggawa janma ngerti sapa awake dhewe, nanging uga nuntun supaya bisa urip kanthi becik, migunani tumrap sapadha, ngreksa sakabehing titah, lan tansah eling marang Sang Sumbering Panguripan.
Komentar
Posting Komentar